Regels
Wanneer een besluit met AI onder het verbod op geautomatiseerde besluitvorming valt, welke uitzonderingen er zijn en hoe een mens echt meebeslist.
Als drie dingen samenkomen: er wordt een besluit over een persoon genomen, dat besluit berust uitsluitend op geautomatiseerde verwerking, en het heeft rechtsgevolgen of treft iemand op een vergelijkbare manier. Dan geldt het verbod uit de AVG. Zit er een mens tussen die werkelijk meebeslist, dan is het geen geautomatiseerd besluit meer.
De regel staat in artikel 22 van de AVG: iemand heeft het recht niet te worden onderworpen aan een besluit dat uitsluitend op geautomatiseerde verwerking is gebaseerd, "waaronder profilering", en dat rechtsgevolgen heeft of hem "anderszins in aanmerkelijke mate treft". Profilering is volgens artikel 4 van dezelfde verordening het automatisch beoordelen van persoonlijke aspecten, zoals iemands economische situatie, gezondheid of betrouwbaarheid.
De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) geeft op haar pagina over het automatische besluit voorbeelden van zulke gevolgen: iemand krijgt geen uitnodiging voor een sollicitatiegesprek, geen uitkering, of geen lening, verzekering of woning.
Dit is uitleg, geen juridisch advies. Of een concrete toepassing onder de regel valt, beoordeel je met je functionaris gegevensbescherming of een jurist.
Lang was de vraag of een kredietscore zelf een besluit is, of pas de afwijzing door de bank. Het Hof van Justitie besliste op 7 december 2023 in de zaak SCHUFA (C-634/21) dat het automatisch vaststellen van zo'n waarschijnlijkheidswaarde al een geautomatiseerd besluit is, als het sluiten, uitvoeren of beëindigen van een contract "hoofdzakelijk" van die waarde afhangt.
Voor een kantoor betekent dat: wie een score of een advies van een AI-systeem zonder eigen afweging overneemt, kan een geautomatiseerd besluit nemen, ook als het systeem van een ander is. De AP waarschuwt op dezelfde pagina dat een bedrijf een ingekocht profiel van een handelsinformatiebureau niet zomaar voor een automatisch besluit mag gebruiken.
Artikel 22 lid 2 kent drie uitzonderingen. Het besluit is noodzakelijk voor het sluiten of uitvoeren van een overeenkomst met de betrokkene, het is toegestaan door een wet die ook passende waarborgen biedt, of de betrokkene heeft uitdrukkelijk toestemming gegeven.
Bij een overeenkomst of toestemming moet je volgens lid 3 ten minste drie dingen bieden: het recht op menselijke tussenkomst, het recht om een standpunt te geven en het recht om het besluit aan te vechten. Lid 4 voegt toe dat zo'n besluit in beginsel niet op bijzondere persoonsgegevens mag berusten, zoals gegevens over gezondheid, tenzij uitdrukkelijke toestemming of een zwaarwegend algemeen belang het toelaat en er passende maatregelen zijn. Meer over die categorie staat in Bijzondere persoonsgegevens: welke zijn het, en mag AI ze verwerken?.
De Nederlandse aanvulling staat in artikel 40 van de Uitvoeringswet AVG. Die maakt een geautomatiseerd besluit mogelijk als het nodig is voor een wettelijke verplichting of een taak van algemeen belang, maar alleen als het niet op profilering berust. Is de organisatie geen overheidsorgaan, dan moeten ook daar menselijke tussenkomst, een eigen standpunt en de mogelijkheid tot aanvechten geborgd zijn.
Hier gaat het in de praktijk vaak mis. De Europese privacytoezichthouders schrijven in hun richtsnoeren over geautomatiseerde besluitvorming en profilering dat je de regel niet ontloopt door menselijke betrokkenheid te "fabriceren". Wie automatisch gegenereerde profielen routinematig toepast zonder werkelijke invloed op de uitkomst, neemt nog steeds een geautomatiseerd besluit. Het toezicht moet betekenisvol zijn, gedaan door iemand met de bevoegdheid en de deskundigheid om het besluit te veranderen, die alle relevante gegevens meeweegt.
De AP publiceerde op 23 juli 2025 handvatten voor betekenisvolle menselijke tussenkomst. De tussenkomst mag volgens de AP "niet alleen een symbolische functie hebben". Ook de inrichting telt: een medewerker die door tijdsdruk of een onduidelijk systeem wordt gehinderd, kan de uitkomst niet echt beoordelen. Is de tussenkomst wel betekenisvol, dan valt het besluit niet onder artikel 22.
Vier vragen helpen om dat te toetsen:
Een DPIA is hier bovendien vaak verplicht: artikel 35 lid 3 van de AVG noemt een systematische en uitgebreide beoordeling van persoonlijke aspecten op basis van geautomatiseerde verwerking, waarop besluiten met rechtsgevolgen worden gebaseerd. Hoe je die aanpakt, staat in DPIA voor AI-tools: wanneer is ze verplicht en hoe pak je haar aan?.
Neem je een geautomatiseerd besluit, dan vertel je dat vooraf en geef je volgens de AVG "nuttige informatie over de onderliggende logica", het belang en de verwachte gevolgen. Het Hof van Justitie werkte dat op 27 februari 2025 uit in Dun & Bradstreet Austria (C-203/22): je legt beknopt en begrijpelijk uit welke procedure en beginselen concreet zijn toegepast om tot een resultaat te komen, zoals een kredietprofiel.
Hoe je dat in je privacyverklaring opschrijft, staat in AI in je privacyverklaring: wat vertel je klanten en medewerkers over AI-gebruik?.
De AI Act staat naast de AVG en kijkt naar het systeem zelf. Bijlage III noemt onder punt 5 onder meer AI die de kredietwaardigheid van personen beoordeelt of een kredietscore vaststelt, met een uitzondering voor het opsporen van fraude, en AI voor risicobeoordeling en prijsbepaling bij levens- en ziektekostenverzekeringen. Voor werving en beoordeling van personeel staat een vergelijkbaar punt in de bijlage; zie AI in HR: sollicitaties, beoordelingen en de regels voor hoog-risico-AI.
De plichten voor zulke hoog-risicosystemen gelden volgens artikel 113 vanaf 2 december 2027 (stand november 2026). Wie zo'n systeem gebruikt, moet dan volgens artikel 26 het menselijk toezicht beleggen bij mensen met de nodige deskundigheid, opleiding en bevoegdheid, en de mensen over wie wordt besloten laten weten dat het systeem wordt gebruikt.
Artikel 86 geeft iemand over wie op basis van zo'n systeem een besluit met serieuze gevolgen is genomen het recht op een duidelijke uitleg van de rol van het systeem. Dat recht geldt alleen voor zover het niet al uit ander Europees recht volgt, zoals de AVG.
Laat je een AI-assistent een dossier samenvatten, een passage zoeken of een conceptbrief schrijven, en beslist een medewerker daarna zelf, dan is er meestal geen geautomatiseerd besluit. Het wordt anders zodra de uitkomst van de assistent in de praktijk de beslissing is: een samenvatting die standaard "afwijzen" adviseert en die niemand nog naleest, schuift op richting artikel 22.
De grens hangt af van wat er in de praktijk gebeurt, niet van hoe het proces op papier heet. De tabel zet vijf veelvoorkomende situaties naast elkaar. Het is een eerste inschatting, geen oordeel over jouw geval.
| Situatie | Geautomatiseerd besluit? | Wat je regelt |
|---|---|---|
| Een medewerker laat een AI-assistent een dossier samenvatten en beslist daarna zelf | Meestal niet, zolang de medewerker echt afweegt | De gewone AVG: grondslag, verwerkersovereenkomst, informatie aan klanten |
| Een systeem wijst een online kredietaanvraag af zonder dat iemand meekijkt | Ja | Een uitzondering uit lid 2, een mens op verzoek, uitleg over de logica; vanaf 2 december 2027 ook de AI Act |
| Een medewerker neemt een ingekochte kredietscore steeds ongezien over | Waarschijnlijk wel, gezien de zaak SCHUFA | Laat de medewerker echt afwegen, of regel een uitzondering met waarborgen |
| Een filter wijst sollicitanten af voordat een recruiter ze ziet | Ja, voor wie wordt afgewezen | Een uitzondering, waarborgen en een DPIA; onder de AI Act hoog risico |
| AI stelt een premievoorstel voor een levensverzekering op dat een acceptant beoordeelt | Hangt af van hoe betekenisvol die beoordeling is | De vier vragen hierboven; het systeem valt onder bijlage III |
Twijfel je, leg dan vast waarom je vindt dat een mens werkelijk beslist. Dat helpt bij een vraag van een klant en bij een vraag van de toezichthouder.
Zo'n assistent verwerkt nog steeds persoonsgegevens, dus de gewone regels van de AVG blijven gelden. PrivaSearch zoekt en citeert in je dossiers, en zegt op de pagina over de AVG en de AI Act dat het geen mensen beoordeelt en geen beslissingen neemt.
Dat kan. Het Hof van Justitie oordeelde in de zaak SCHUFA dat het automatisch vaststellen van een score al een geautomatiseerd besluit is als het sluiten, uitvoeren of beëindigen van een contract hoofdzakelijk van die score afhangt. Het maakt dan niet uit dat een ander dan het bureau dat de score berekent het contract sluit.
Nee, niet als hij alleen afstempelt. De Europese toezichthouders en de AP vragen om tussenkomst die betekenisvol is: door iemand die het besluit mag en kan wijzigen, die de relevante gegevens bekijkt en daar de tijd voor heeft. Een routinematige bevestiging laat het besluit geautomatiseerd.
Uitdrukkelijke toestemming is een van de drie uitzonderingen in de AVG. Ook dan moet je de klant de mogelijkheid geven een mens te laten kijken, zijn standpunt te geven en het besluit aan te vechten. Bij gezondheidsgegevens en andere bijzondere persoonsgegevens gelden extra voorwaarden.
Je geeft nuttige informatie over de onderliggende logica, het belang en de gevolgen. Volgens het Hof van Justitie beschrijf je begrijpelijk welke procedure en beginselen concreet zijn toegepast. Een technische beschrijving of de broncode overhandigen volstaat daarvoor niet.
De verboden en de regels over AI-geletterdheid gelden al. De plichten voor hoog-risicosystemen uit bijlage III, waaronder AI voor kredietwaardigheid en voor de prijs van levens- en ziektekostenverzekeringen, gelden vanaf 2 december 2027 (stand november 2026). De AVG-regels over geautomatiseerde besluiten gelden nu al.
Wat geheimhouding betekent als je een dossier in een AI-chatbot zet, en wat de NOvA, de KNB, de NBA en de CCBE daarover hebben gepubliceerd.
Privacy by design en by default bij AI-tools: wat je regelt bij de keuze van een tool, welke instellingen je uitzet en wat je van de leverancier vraagt.
Wat de AIIA van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is, voor wie het verplicht is, hoe het is opgebouwd en hoe het zich verhoudt tot IAMA en DPIA.
We laten het zien met fictieve dossiers uit jouw branche: upload, herkenning, review, zoeken en de koppeling met je AI-assistent. Daarna weet je precies wat je team veilig kan gebruiken.
Plan een demo →